Nga LEA VERITAS
Dënimi i Hashim Thaçit me 25 vjet burg, bashkë me dënimet ndaj Kadri Veselit, Jakup Krasniqit dhe Rexhep Selimit, nuk ka hapur vetëm një betejë të re juridike në apel. Ai ka rihapur një betejë shumë më të vjetër: atë se kush do ta shkruajë historinë e luftës së Kosovës.
Trupi Gjykues në Hagë u përpoq ta vendoste vetë kufirin. Kryetari i trupit gjykues deklaroi shprehimisht se procesi nuk ishte gjyq mbi legjitimitetin e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe as mbi synimin e saj për Kosovën e pavarur. Katër të akuzuarit u shpallën gjithashtu të pafajshëm për të gjashtë akuzat për krime kundër njerëzimit, pasi Prokuroria nuk provoi ekzistencën e një sulmi të përhapur ose sistematik kundër popullsisë civile.
Por pikërisht këtu lind kontradikta politike e vendimit.
Sepse ndërsa gjykata thotë se nuk po gjykon UÇK-në, ajo konkludon njëkohësisht se drejtuesit e saj më të lartë kontribuuan në një “ndërmarrje të përbashkët kriminale”, me një qëllim të përbashkët për goditjen e personave të konsideruar kundërshtarë.
Juridikisht është dallim. Politikisht dhe historikisht, është shumë më e vështirë të mbahet i izoluar.
Fjalia më e rëndë e vendimit
“Ndërmarrja e përbashkët kriminale”, ose JCE, është ndoshta pjesa më shpërthyese e aktgjykimit.
Duhet bërë një saktësim i rëndësishëm: kjo doktrinë nuk është e paprecedentë në jurisprudencën ndërkombëtare. Gjykata për ish-Jugosllavinë e zhvilloi atë në çështjen Tadić në vitin 1999 dhe e përdori më pas në një numër procesesh. Madje, në çështjen Šainović et al., drejtues të lartë politikë, ushtarakë dhe policorë serbë u dënuan në lidhje me një ndërmarrje të përbashkët kriminale për dëbimin me dhunë të shqiptarëve të Kosovës.
Pra, argumenti më i fortë kundër vendimit të Thaçit nuk është se JCE “nuk ka ekzistuar kurrë”.
Debati shumë më serioz është si është aplikuar, mbi çfarë provash është ndërtuar lidhja personale e secilit të akuzuar me qëllimin e përbashkët dhe deri ku mund të shtrihet përgjegjësia individuale pa e transformuar de facto një proces ndaj individëve në një verdikt historik ndaj strukturës politike të një lëvizjeje çlirimtare.
Kritikat ndaj JCE-së nuk janë shpikje shqiptare. Juristë ndërkombëtarë kanë debatuar prej vitesh nëse format më të zgjeruara të saj e shtyjnë përgjegjësinë penale tepër larg nga parimi i fajësisë individuale. Michael Karnavas, jurist me eksperiencë në tribunalet ndërkombëtare, kishte argumentuar që në vitin 2020 se përdorimi i JCE-së nga Dhomat e Specializuara ngrinte probleme serioze ligjore.
Mbrojtja e Thaçit, përmes Luka Mišetić, kishte paralajmëruar para vendimit se konstatimi i një ndërmarrjeje të tillë do të përbënte, sipas saj, “padrejtësi historike” dhe shtrembërim të historisë së luftës. Pas dënimit, Mišetić njoftoi apelimin për gabime të pretenduara ligjore, faktike dhe procedurale.
Gjurmët ruse dhe serbe janë reale – por kjo nuk provon një komplot gjyqësor
Pjesa më interesante e historisë gjendet shumë përpara Hagës.
Më 15 prill 2008, vetëm dy muaj pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës, në Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Europës u paraqit mocioni “Trajtimi çnjerëzor i personave dhe trafikimi i paligjshëm i organeve njerëzore në Kosovë”.
Autor kryesor ishte Konstantin Kosachev, përfaqësues i Federatës Ruse. Mes nënshkruesve ishte Miloš Aligrudić i Serbisë, si dhe Mikhail Margelov i Rusisë. Kishte, megjithatë, edhe parlamentarë nga vende të tjera europiane, përfshirë shtete që e kishin njohur Kosovën.
Ky është fakt, jo teori konspirative.
Nga ai proces do të vinte raporti i Dick Marty-t i vitit 2011 dhe më pas grupi hetimor ndërkombëtar që përfundimisht çoi në krijimin e mekanizmit të sotëm gjyqësor. Vetë Dhomat e Specializuara e përshkruajnë Task-Forcën Hetimore si strukturën e ngritur për të hetuar pretendimet e raportit të Këshillit të Europës.
Por këtu historia merr një kthesë domethënëse.
Pretendimi më tronditës që e bëri raportin Marty të famshëm – trafikimi i organeve – nuk figuron mes akuzave operative në çështjen Thaçi dhe të tjerët. Hetimi i drejtuar nga Clint Williamson deklaroi në vitin 2014 se kishte indikacione për raste shumë të kufizuara, por jo prova të mjaftueshme për ngritjen e një akuze për trafik organesh.
Kjo krijon pyetjen legjitime historike: si mundi pretendimi që ndezi gjithë procesin të mos bëhej vetë objekt i çështjes kryesore penale, ndërsa mekanizmi i krijuar pas tij përfundoi duke gjykuar udhëheqjen e UÇK-së për akuza të tjera?
Është pyetje politike dhe institucionale e fortë. Por nuk është në vetvete provë se vendimi u diktua nga Moska apo Beogradi.
Paradoksi Dick Marty
Ekziston edhe një episod që e bën të pamundur hedhjen poshtë me një të rënë të lapsit të shqetësimeve mbi operacionet informative serbe.
Në vitin 2022, vetë Dick Marty deklaroi se kishte jetuar nën mbrojtje policore, pasi sipas informacioneve që i ishin dhënë ekzistonte një plan nga qarqe të inteligjencës serbe për ta vrarë dhe për t’ua faturuar vrasjen shqiptarëve të Kosovës.
Shërbimi sekret serb BIA i mohoi akuzat. Por pretendimi nuk vinte nga Prishtina apo nga avokatët e UÇK-së. Vinte nga vetë njeriu raporti i të cilit kishte shërbyer si katalizator për krijimin e Gjykatës.
Mbrojtja e Thaçit dhe bashkë të akuzuarve e përdori pikërisht këtë episod kur kërkoi transparencë për materialet që Prokuroria kishte marrë nga Serbia. Në dokumente zyrtare të procesit, mbrojtja pretendoi se Serbia kishte histori manipulimi provash dhe kërkoi të dinte origjinën e materialeve të ardhura prej institucioneve serbe. Prokuroria i kundërshtoi këto pretendime, duke i quajtur të pambështetura dhe tepër të gjera.
Pra, ekziston një debat real mbi burimin dhe besueshmërinë e disa materialeve. Nuk ekziston, të paktën publikisht, prova se Serbia kontrolloi procesin apo gjyqtarët.
Çfarë fiton Beogradi nga vendimi?
Për këtë nuk kemi nevojë të spekulojmë.
Vetëm pak pas aktgjykimit, ministri serb Ivica Dačić deklaroi se vendimi ishte konfirmim i tezës së Serbisë se UÇK-ja ishte “organizatë kriminale dhe terroriste” dhe se narrativi për “luftën e drejtë çlirimtare” ishte shembur.
Kjo është pothuajse e kundërta e asaj që deklaroi gjykatësi në sallë.
Gjykata: nuk po gjykojmë legjitimitetin e UÇK-së dhe qëllimin e pavarësisë.
Beogradi: vendimi rrëzoi narrativën e luftës çlirimtare.
Në këtë boshllëk mes kuptimit juridik dhe përdorimit politik të vendimit ndodhet beteja e vërtetë që sapo ka filluar.
Dhe kjo shpjegon reagimin e Albin Kurtit. Kryeministri i Kosovës e quajti vendimin “padrejtësi të papranueshme” dhe rikujtoi publikisht se zinxhiri që çoi te procesi nisi me mocionin e vitit 2008 të Kosachevit dhe Aligrudićit.
Hysni Gucati shkoi më tej, duke deklaruar se vendimi “kënaqi Serbinë dhe Rusinë”, ndërsa Ramush Haradinaj e quajti vendimin të padrejtë dhe kërkoi që beteja të vazhdojë në apel. Edi Rama reagoi me vetëm një fjalë: “Marre”.
Analisti Arben Fetoshi dhe Instituti Octopus e kanë trajtuar çështjen hapur si pjesë të një beteje gjeopolitike për narrativën e Kosovës, duke argumentuar se Serbia dhe Rusia kanë interes që përgjegjësia individuale e ish-drejtuesve të shndërrohet në delegjitimim të UÇK-së dhe, përfundimisht, të ndërhyrjes së NATO-s.
Po “pazari” me Rusinë dhe Serbinë?
Këtu duhet bërë ndarja më e rëndësishme mes analizës dhe konspiracionit.
Nuk ka deri tani prova publike të besueshme për një marrëveshje të tipit: Serbia apo Rusia ofruan X dhe në këmbim morën dënimin e Thaçit.
Nuk ka dokument, dëshmi diplomatike apo burim të verifikueshëm që të tregojë një quid pro quo të tillë.
Ka interesa. Ka histori lobimi. Ka luftë narrative. Ka marrëdhënie të forta Moskë-Beograd dhe mbështetje ruse ndaj Serbisë në çështjen e Kosovës. Rusia ka kundërshtuar ligjshmërinë e pavarësisë së Kosovës dhe e ka përdorur çështjen e vitit 1999 si argument në përplasjen e saj shumëvjeçare me Perëndimin për NATO-n dhe rendin ndërkombëtar.
Madje marrëdhënia Serbi-Rusi ka pasur një shkëmbim të dokumentuar interesash: Moska ka ndihmuar Beogradin diplomatikisht në çështjen e Kosovës, ndërsa Rusia ka fituar akses politik dhe ekonomik në Serbi, përfshirë sektorin energjetik. Por lidhja e këtij raporti strategjik me vendimin konkret të 16 shtatorit 2026 nuk është provuar.
Edhe vetë Thaçi kishte deklaruar para vendimit se krijimi i Dhomave të Specializuara ishte parë atëherë si “e keqja më e vogël”, sepse alternativa mund ta çonte çështjen në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, ku Rusia dhe Kina do të kishin rol shumë më të madh.
Kjo është një ironi e madhe historike: institucioni që u pranua për ta mbajtur procesin larg Moskës, sot nga kundërshtarët e vendimit shihet si rezultat i një zinxhiri politik që filloi pikërisht me një nismë ruse.
Historia nuk përmbyllet nga një vendim i shkallës së parë
Ka edhe një fakt që nuk duhet humbur në debat.
Historia e luftës së Kosovës nuk fillon me vitin 2008, me Dick Marty-n, dhe as përfundon më 16 shtator 2026.
Gjykata për ish-Jugosllavinë ka konstatuar më herët një fushatë të gjerë dhune të forcave jugosllave dhe serbe kundër popullsisë shqiptare të Kosovës, me dëbime masive, vrasje dhe persekutim. Pesë drejtues të lartë jugosllavë dhe serbë u dënuan për krime të kryera në Kosovë.
Kjo histori juridike ekziston paralelisht me çdo krim individual që mund të jetë kryer nga pjesëtarë të UÇK-së.
Njëra nuk fshin tjetrën.
Dhe pikërisht për këtë arsye do të ishte juridikisht e gabuar dhe historikisht e rrezikshme që vendimi ndaj katër individëve të shndërrohej në tezën se lufta e Kosovës ishte një “ndërmarrje kriminale”.
Vetë gjykata thotë se nuk ka dhënë një vendim të tillë.
Çështja tani kalon në apel, ku mbrojtja ka paralajmëruar se do të sfidojë pikërisht mënyrën se si janë vlerësuar provat, lidhja individuale me ndërmarrjen e përbashkët kriminale dhe drejtësia procedurale e procesit.
Por përtej sallës së gjyqit, një tjetër proces ka nisur tashmë.
Beogradi po kërkon që vendimi të lexojë historinë e UÇK-së.
Prishtina kërkon që historia e luftës të mos reduktohet në përgjegjësinë penale të katër njerëzve.
Dhe pikërisht aty, mes ligjit dhe propagandës, mes provës dhe narrativës, do të zhvillohet beteja më e madhe pas vendimit të Hagës.
