Debati në Kuvend nisi për Vlora Hysenin dhe SHISH-in e sotëm, por brenda pak minutash u kthye gati 30 vjet pas, në periudhën më të trazuar të shërbimeve sekrete shqiptare.
Emri që e bëri këtë kthim pas në kohë ishte Bashkim Gazidede.
Fillimisht Blendi Klosi, më pas shumë më gjerë Erjona Ismaili, rikthyen në sallën e Parlamentit ish-kreun e SHIK-ut të viteve 1992-1997, njeriun që drejtoi shërbimin sekret gjatë pjesës më të madhe të presidencës së parë të Sali Berishës dhe që, në marsin kaotik të vitit 1997, mori edhe një rol të jashtëzakonshëm në operacionet për përballimin e revoltave.
Klosi iu drejtua Berishës duke pretenduar se Gazidede, megjithëse rëndonin akuza të rënda ndaj tij dhe shërbimit që drejtonte, u vendos në drejtimin e operacionit të vitit 1997. Klosi e formuloi edhe më fort politikisht, duke thënë se Berisha e bëri “komandant të Forcave të Armatosura”.
Pak më vonë, ministrja e Shtetit për Marrëdhëniet me Parlamentin, Erjona Ismaili hapi një kapitull shumë më të gjerë.
“Nuk harrojnë shqiptarët”, tha ajo, ndërsa e përshkroi SHIK-un e asaj kohe si një pushtet që, sipas saj, përndiqte, përgjonte dhe dhunonte kundërshtarët. Gazideden e përmendi konkretisht si drejtuesin e “operacionit famëkeq të ’97-ës për shtypjen e revoltave popullore”. Më tej solli çështjen Remzi Hoxha dhe dënimin e Ilir Kumbaros, akuzoi SHIK-un e asaj periudhe për armatosjen e mbështetësve të pushtetit, djegien e redaksive, rrëmbimin dhe dhunimin e gazetarëve dhe arrestime jashtë procedurave.
Ismaili e përdori këtë retrospektivë për tezën politike të mazhorancës se hetimi i një drejtuesi të sotëm të SHISH-it nuk duhet të barazohet me institucionin dhe se përgjegjësia penale është individuale. “Askush nuk ka imunitet përpara drejtësisë së re. As SHISH sot”, deklaroi ajo.
Por përtej përplasjes së ditës, pyetja që mbeti pezull ishte tjetër:
Çfarë ka ndodhur realisht gjatë kohës së Bashkim Gazidedes dhe pse emri i tij, pothuajse tri dekada më vonë, vazhdon të rikthehet sa herë politika shqiptare debaton për shërbimet sekrete?
Gazidede, nga matematikan në njeriun më të fuqishëm të shërbimit sekret
Bashkim Gazidede drejtoi SHIK-un nga qershori i vitit 1992 deri në pranverën e vitit 1997.
Pra, pothuajse gjithë periudhën e parë të qeverisjes së Partisë Demokratike.
Por momenti që e vendosi atë në një pozicion shumë më të gjerë se drejtuesi i zakonshëm i një shërbimi inteligjence erdhi në mars 1997.
Pas shpërthimit të revoltave që pasuan kolapsin e firmave piramidale, vendi hyri në gjendje të jashtëzakonshme. Dokumente të publikuara ndër vite tregojnë Gazideden duke firmosur urdhra me cilësinë “Komandanti i Operacionit”. Në një prej urdhrave të 9 marsit 1997 kërkohej mobilizimi i rezervistëve nga një seri rrethesh të veriut dhe dërgimi i tyre në Tiranë të kompletuar me armatim. (Gazeta Dita)
Edhe debatet parlamentare të asaj kohe, të ribotuara më vonë në media, tregojnë se operacioni vendoste nën një drejtim të përbashkët forca të SHIK-ut, Ministrisë së Brendshme dhe pjesë të forcave ushtarake. (KOHA.net)
Kjo është edhe arsyeja pse sot emri i Gazidedes u rikthye menjëherë sapo debati kaloi te viti 1997.
Remzi Hoxha: krimi që u provua se ndodhi në duart e njerëzve të SHIK-ut
Rasti më i rëndë që lidhet institucionalisht me SHIK-un e asaj periudhe është ai i Remzi Hoxhës.
Biznesmeni shqiptar nga Maqedonia e Veriut u mor në vitin 1995 bashkë me Ziso Kristopullin dhe Avdyl Loshajn.
Remzi Hoxha nuk u kthye më në shtëpi.
Për vite me radhë çështja kaloi nëpër hetime dhe procese, derisa në nëntor 2012 Gjykata për Krimet e Rënda dha një nga vendimet më të rëndësishme për aktivitetin e ish-shërbimit sekret.
Ilir Kumbaro, ish-zyrtar i lartë i SHIK-ut, u dënua në mungesë me 15 vite burg për torturën me pasojë vdekjen e Remzi Hoxhës.
Në vendimin e cituar nga mediat, gjykata konkludoi se Hoxha kishte vdekur pasi ishte privuar nga liria dhe ndërsa ndodhej në duart e punonjësve të SHIK-ut. Për Kumbaron, gjykata vlerësoi se ai e kishte mbajtur në izolim, keqtrajtuar dhe dhunuar sistematikisht dhe se veprimet e tij kishin sjellë vdekjen. (Top Channel)
Ky është një dallim i rëndësishëm.
Për Bashkim Gazideden nuk pati një vendim gjyqësor që ta dënonte personalisht për vdekjen e Remzi Hoxhës. Por procesi gjyqësor provoi përfshirjen e strukturës që ai drejtonte dhe përgjegjësinë penale të një prej ish-zyrtarëve të saj.
Familja Hoxha ka ngritur ndër vite akuza shumë më lart, deri te Berisha dhe drejtuesit e SHIK-ut, por këto akuza nuk janë kthyer në një vendim penal ndaj tyre. (Shqiptarja)
Arben Sefgjini dhe kthimi i njerëzve të SHIK-ut në poste shtetërore
Në fjalimin e saj Ismaili solli pa emër edhe një tjetër episod.
Ajo foli për një ish-funksionar të SHIK-ut ndaj të cilit kishte pasur procedim për çështjen Remzi Hoxha dhe që më pas, pas rikthimit të Berishës në pushtet, u vendos në krye të Tatimeve.
Bëhej fjalë për Arben Sefgjinin.
Sefgjini kishte qenë drejtues i SHIK-ut në Tiranë. Në janar 2008 u emërua Drejtor i Përgjithshëm i Tatimeve, ndërsa në atë periudhë ishte i përfshirë në procesin penal për dosjen Remzi Hoxha.
Ai u largua nga drejtimi i Tatimeve në janar 2009. Top Channel raportonte atëherë se Sefgjini ishte një prej personave nën akuzë në procesin për rrëmbimin dhe torturimin e Hoxhës. (Top Channel)
Procesi përfundimtar i vitit 2012 nuk çoi në burgosjen e tij. Gjykata ndryshoi cilësimin juridik për disa nga veprimet dhe gjykimi u pushua për shkak të amnistisë, ndërsa për akuza të tjera prokuroria nuk gjeti prova të mjaftueshme. (Top Channel)
Pra edhe këtu historia është më komplekse sesa formulimet politike të Kuvendit: ekzistonte procesi penal dhe ekzistonte rikthimi i Sefgjinit në një post të lartë shtetëror, por nuk pati dënim me burg ndaj tij për zhdukjen e Remzi Hoxhës.
“Koha Jonë”: çfarë ndodhi natën kur u dogj redaksia
Akuza e Ismailit për “djegien e redaksive” çon drejtpërdrejt te një prej ngjarjeve më të njohura të marsit 1997: shkatërrimi i redaksisë së “Koha Jonë”.
Dhe këtu dokumentimi ndërkombëtar është i fortë.
Committee to Protect Journalists raportonte që në vitin 1997 se, natën e 2 marsit, policia kontrolloi dhe bastisi zyrat e gazetës.
Pak orë më vonë, në mëngjesin e 3 marsit, redaksisë iu vu zjarri.
CPJ nuk e paraqiste si fakt gjyqësor se zjarrvënësit ishin SHIK, por shkruante se autorët e panjohur “besoheshin gjerësisht” se kishin lidhje me policinë sekrete. Gazetarët që vizituan ambientet pas sulmit përshkruan dhoma të djegura qëllimisht, pajisje të shkatërruara dhe arkiva të dëmtuara. (Committee to Protect Journalists)
Kjo ngjarje është shoqëruar më pas edhe me akuza shumë më direkte.
Izet Haxhia, ish-truproja e Berishës, ka pretenduar publikisht vite më vonë se kishte pasur një urdhër politik për “ndëshkimin” e gazetës dhe se në operacion ishin përfshirë njerëz të SHIK-ut, policisë dhe militantë.
Këto deklarime janë dëshmi dhe akuza të Haxhisë, jo konkluzione të një vendimi gjyqësor. Pikërisht për këtë arsye duhen trajtuar si të tilla.
Zamir Dule dhe dhuna ndaj gazetarëve
Në sulmin ndaj “Koha Jonë” lidhet edhe historia e gazetarit Zamir Dule.
Ai u mor nga ambientet e gazetës dhe u dhunua rëndë.
Ngjarja është raportuar nga organizata ndërkombëtare të mbrojtjes së gazetarëve dhe ka mbetur një prej rasteve simbol të presionit ndaj medias gjatë krizës së vitit 1997.
Por “Koha Jonë” nuk ishte rasti i parë.
Bardhok Lala: rrëmbimi që Human Rights Watch ia atribuoi policisë sekrete
Një vit më parë, më 1996, ishte dhunuar rëndë gazetari Bardhok Lala i “Dita Informacion”.
Dhe në këtë rast formulimi i Human Rights Watch është edhe më i drejtpërdrejtë.
Në raportin e vet për Shqipërinë, HRW shkruante se Lala ishte rrëmbyer nga policia sekrete pas demonstratës së opozitës të 28 majit 1996, ishte rrahur rëndë dhe ishte lënë si i vdekur pranë një liqeni në periferi të Tiranës. (Refworld)
Departamenti Amerikan i Shtetit dokumentonte po ashtu se Lala ishte dhunuar aq rëndë sa vazhdonte të ishte në gjendje serioze edhe në fund të atij viti. (State Department Archive)
Në të njëjtën periudhë, raportet ndërkombëtare dokumentonin presion të gjerë ndaj medias: sekuestrim gazetash, arrestime gazetarësh, rrahje gjatë protestave dhe kontroll të fortë të televizionit e radios shtetërore. (Refworld)
Është pikërisht ky kontekst që qëndron pas frazës së Ismailit në Kuvend se SHIK-u “rrëmbente, dhunonte, sakatonte gazetarë”.
Përmeti, gjashtë viktimat dhe pjesa e historisë që nuk u zbardh
Një tjetër kapitull, të cilin Ismaili nuk e përmendi me emra sot, por që është pjesë e dosjes historike të operacioneve të marsit 1997, është Përmeti.
Më 9 mars 1997 në qytet humbën jetën gjashtë persona: Tomor Mullaraj, Kristul dhe Eftali Theodhori, Bledar Kasaj, Abaz Rama dhe Reshat Telhaj. Edhe Bashkia Përmet i ka përkujtuar më pas si gjashtë qytetarët e vrarë në tragjedinë e asaj date. (Bashkia Permet , Faqja Zyrtare)
Por pikërisht këtu duhet bërë një dallim që shpesh humbet në polemikën politike.
Nuk ekziston një vendim gjyqësor që t’ia atribuojë të gjashta vrasjet SHIK-ut.
Madje për Tomor Mullarajn, një figurë e strukturave lokale të PD-së, raportimet e mëvonshme theksojnë qartë se nuk është zbardhur se kush e qëlloi.
Familjarët e tij kanë thënë se Mullaraj kundërshtonte idenë që njerëzit e ardhur në Përmet të luftonin kundër banorëve të qytetit dhe e kanë lidhur vrasjen me këtë qëndrim. Por edhe ata e kanë ngritur prej vitesh pikërisht pyetjen se pse krimi nuk u zbardh. (Shqiptarja)
Raportime të tjera të kohës dhe dëshmi të mbledhura më vonë përshkruajnë mbërritjen në Përmet të trupave dhe civilëve të armatosur nga zona të tjera të vendit në kuadër të operacioneve për kontrollin e jugut. (Arkiva)
Pra Përmeti është pjesë e historisë së operacionit të vitit 1997 dhe e akuzave të rënda të ngritura ndaj mënyrës se si u menaxhua ai, por jo një dosje ku drejtësia ka përcaktuar përgjegjësinë e Gazidedes për secilën vrasje.
Çfarë ishte konkretisht operacioni i Gazidedes?
Ky është ndoshta elementi më i rëndësishëm për të kuptuar debatin e sotëm.
Gazidede nuk ishte vetëm shefi i SHIK-ut që po ndiqte zhvillimet nga zyra.
Në marsin e vitit 1997 ai kishte marrë një rol operativ.
Dokumente të ribotuara në media mbajnë firmën e tij si “Komandanti i Operacionit” dhe përmbajnë urdhra mobilizimi të rezervistëve dhe koordinimi me strukturat ushtarake. (Gazeta Dita)
Kjo është arsyeja pse periudha e Gazidedes është e pandashme nga debati mbi rolin e SHIK-ut gjatë revoltave.
Sa prej urdhrave u zbatuan?
Kush dha urdhra politikë?
Kush vendosi për armatosjen dhe mobilizimin?
Çfarë roli luajtën SHIK-u, policia, ushtria dhe grupet civile?
Dhe kush mban përgjegjësi për viktimat?
Janë pyetje që në pjesë të rëndësishme të tyre mbetën pa një përgjigje përfundimtare gjyqësore.
Gazidede largohet dhe SHIK-u shpërbëhet
Në fund të krizës Gazidede u largua nga Shqipëria.
Ismaili sot shkoi më tej dhe i kërkoi Berishës të shpjegonte se si ishte larguar ish-kreu i SHIK-ut dhe si përfundoi më pas në Turqi dhe Siri. Kjo ishte akuzë politike e ministres dhe jo një fakt i provuar prej saj në Kuvend.
Vetë Gazidede dha dorëheqjen në pranverën e vitit 1997. SHIK-u i asaj forme u reformua më pas dhe shërbimi kaloi në strukturën që sot njihet si SHISH.
Por largimi i Gazidedes nuk mbylli debatet mbi periudhën e tij.
Përkundrazi.
Remzi Hoxha u kthye në proces penal.
“Koha Jonë” mbeti simbol i sulmit ndaj medias.
Bardhok Lala mbeti në raportet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.
Përmeti mbeti me gjashtë viktima dhe pyetje të pazgjidhura.
Dhe viti 1997 vazhdoi të mbetej viti kur drejtuesi i një shërbimi sekret mori në dorë një rol operacional shumë më të gjerë në përpjekjen e shtetit për të rimarrë kontrollin e vendit.
