Nga Federico Rampini
30 tetor 2026
Në SHBA janë mësuar ta lidhin ekstremizmin e dhunshëm me të djathtën radikale, por ekziston edhe një traditë e hershme amerikane e terrorizmit revolucionar, anarkist dhe marksist, e dobishme për të kuptuar atë që po ndodh në sheshet evropiane.
Nga sulmi ndaj Kongresit më 6 janar 2021 te milicitë supremaciste, nga terrorizmi racist te atentatet kundër klinikave që kryejnë aborte, në Amerikë jemi mësuar ta lidhim ekstremizmin e dhunshëm me të djathtën radikale. Paralelisht, megjithatë, ekziston një traditë e gjatë dhe e hershme amerikane e terrorizmit revolucionar, anarkist, marksist dhe progresist. Kjo histori e dytë është sot më interesantja për të kuptuar atë që po ndodh në sheshet evropiane, veçanërisht në Francë dhe në Itali.
Dhuna e së majtës amerikane rishfaqet me valë, të ndara nga dekada, por të bashkuara nga i njëjti besim: për të ndërtuar një shoqëri më të drejtë, shkatërrimi i institucioneve ekzistuese mund të jetë jo vetëm i lejueshëm, por edhe i nevojshëm.
Kjo rrymë ndikoi në ngjarjet evropiane të viteve gjashtëdhjetë: Maji i ’68-s në Paris, shpërthimi i një proteste studentore që më pas do të prodhonte edhe forma të luftës së armatosur, ishte paraprirë dhe frymëzuar nga Lëvizja për Fjalën e Lirë e Universitetit të Berkeley-t, e cila katër vjet më parë, në vitin 1964 në Kaliforni, kishte hapur një periudhë revoltash rinore. Edhe në Amerikë, dhe gjithmonë përpara Evropës, ndër pasojat do të kishte disa forma të luftës së armatosur: Panterat e Zeza, Ushtria Çlirimtare Simbioneze, Weathermen. Në të njëjtën mënyrë, vera e dhunshme e Black Lives Matter më 2020, ose pushtimet e para të kampuseve universitare nga lëvizjet propalestineze pas masakrës së Hamasit më 7 tetor 2023, kanë shkaktuar valë imitimi përtej Atlantikut. A ka diçka që evropianët mund të mësojnë nga përvoja amerikane?
Nga anarkizmi te terrorizmi i viteve shtatëdhjetë
Një rindërtim të çmuar historik e gjej në librin e Noah Rothman-it, “Gjak dhe përparim: Një shekull dhune të së majtës në Amerikë”, botuar nga Center Street, pjesë e grupit Hachette, në maj të këtij viti. Ai nis nga fillimi i shekullit XX, kur Amerika përshkohet nga konflikte të forta shoqërore. Industrializimi krijon pasuri të mëdha, por edhe kushte pune jashtëzakonisht të vështira. Emigracioni masiv, pabarazitë dhe shtypja e lëvizjeve punëtore ushqejnë radikalizmin anarkist. Disa grupe revolucionare e lartësojnë vrasjen politike dhe atentatet me dinamit si mjete për të përshpejtuar fundin e kapitalizmit.
Kjo periudhë arrin kulmin me atentatin në Wall Street në shtator 1920: një shpërthim që vret dhjetëra njerëz dhe plagos qindra të tjerë. Terrorizmi anarkist nuk është vetëm një reagim ndaj mjerimit. Ai është produkt i një ideologjie që e shndërron dhunën në një mjet ripërtëritjeje shoqërore. Revolucionarët besojnë se mund ta shkurtojnë rrugën drejt një bote më të mirë duke eliminuar përfaqësuesit e rendit të vjetër.
Vala e dytë e madhe zhvillohet në vitet gjashtëdhjetë dhe shtatëdhjetë. Amerika tronditet nga lufta e Vietnamit, betejat për të drejtat civile dhe protestat studentore. Krahas lëvizjeve paqësore lindin organizata që zgjedhin veprimtarinë klandestine dhe luftën e armatosur. Është epoka e Weather Underground, e grupeve revolucionare marksiste dhe e formacioneve të tjera që kryejnë atentate, grabitje dhe dhunë kundër shtetit. Ekziston një vazhdimësi me anarkizmin e mëparshëm: ideja se demokracia liberale është e korruptuar në mënyrë të pandreqshme dhe se reformat graduale janë të pamjaftueshme. Këto lëvizje kanë një rëndësi që shkon përtej numrit të militantëve të tyre. Terrorizmi mund të mbetet dukuri e një pakice, por të ushtrojë një ndikim kulturor më të gjerë kur gjen intelektualë, simpatizantë ose qarqe politike të gatshme për t’i justifikuar motivet.
Dhuna si mjet i drejtësisë shoqërore
Duhet t’u kushtojmë vëmendje akteve të dhunës që shoqëruan disa protesta të Black Lives Matter në vitin 2020, pas vrasjes së George Floyd-it nga një polic. Ai ekzekutim barbar jepte arsye legjitime për të protestuar kundër abuzimeve të policisë. Por plaçkitjet, zjarrvëniet dhe sulmet që pasuan nuk justifikoheshin aspak nga padrejtësia racore. Gjatë asaj periudhe, një pjesë e botës intelektuale progresiste arriti të mbështeste idenë se shkatërrimi i pronës private mund të ketë një vlerë pozitive politike. Plaçkitja nuk dënohet më si krim, por riinterpretohet si një formë kundërshtimi ndaj kapitalizmit.
Këtu shfaqet problemi kryesor: jo vetëm ata që kryejnë dhunë, por edhe ata që ndërtojnë një justifikim moral për dhunën e të tjerëve. E njëjta skemë rishfaqet në disa sektorë ekstremistë të lëvizjes propalestineze, ku denoncimi i vuajtjeve të palestinezëve mund të shoqërohet me legjitimimin e sulmeve dhe të frikësimit.
Rasti Mangione: kur vrasësi bëhet hero
Një episod i rëndësishëm është vrasja e Brian Thompson-it, drejtorit ekzekutiv të kompanisë së sigurimeve shëndetësore UnitedHealthcare, i vrarë në Manhattan në dhjetor 2024. Luigi Mangione, i akuzuar për krimin, bëhet një personazh i ngritur në piedestal në rrjetet sociale. Zemërimi ndaj kompanive amerikane të sigurimeve shëndetësore shndërrohet, për një pjesë të publikut, në simpati ndaj njeriut të akuzuar se ka vrarë një drejtues të këtij sektori. Rothman përmend reagimet e Bernie Sanders-it, Elizabeth Warren-it, Alexandria Ocasio-Cortez-it dhe drejtuesve të tjerë të së majtës radikale brenda Partisë Demokratike ose të krahut të lidhur me të, Socialistëve Demokratikë të Amerikës. Asnjëri prej tyre nuk e miraton shprehimisht vrasjen. Por është domethënës përdorimi sistematik i formulës “e dënoj dhunën, por…”, e ndjekur nga shpjegime mbi padrejtësitë që do ta kishin prodhuar zemërimin. Dallimi është i hollë dhe i rëndësishëm.
Të shpjegosh shkaqet shoqërore të një krimi nuk do të thotë domosdoshmërisht ta justifikosh atë. Megjithatë, këto argumente e zbusin përgjegjësinë individuale të agresorit dhe sugjerojnë në mënyrë të tërthortë se përdorimi i dhunës mund të sjellë rezultate politike.
Rasti Mangione paraqet një ironi shoqërore që përsëritet mes protagonistëve të dhunës politike dhe të dhunës në emër të vendosjes së drejtësisë: i akuzuari vjen nga një familje e kamur, ndërsa viktima ka prejardhje më modeste. Portretizimi i rebelit të ri që hakmerret për të shtypurit kundër kapitalizmit ndërtohet mbi një imazh të romantizuar të protagonistëve.
Intelektualët, mitet revolucionare dhe kujtesa përzgjedhëse
Një tjetër aspekt origjinal i librit lidhet me rehabilitimin kulturor të ish-terroristëve. Rothman përmend Bill Ayers-in, ish-anëtar i Weather Underground, i cili pas periudhës së veprimtarisë klandestine bëhet akademik. Ai sjell në vëmendje edhe lartësimin e Assata Shakur-it dhe militantëve të tjerë të dënuar për krime të rënda, të shndërruar në simbole të rezistencës politike. Kështu shkohet pas te ndikimet intelektuale të radikalizmit, me shembuj të njohur si Herbert Marcuse apo Michel Foucault, të shfrytëzuar në kohën e tyre nga propaganda sovjetike kundër Perëndimit. Një pjesë e kulturës progresiste ka ndërtuar një kujtesë tolerante ndaj ekstremistëve të vet. Dhuna e së djathtës kujtohet si kërcënim për demokracinë; ajo e së majtës riinterpretohet si një gabim i kryer për një kauzë fisnike. Ky standard i dyfishtë kontribuon në krijimin e kushteve për rikthimin ciklik të ekstremizmit.
Përfundimi: një dhunë që infekton edhe të djathtën
Libri nuk e shfajëson të djathtën amerikane. Në kapitullin e fundit, të titulluar “Përhapja”, Rothman trajton atentatet kundër klinikave që kryejnë aborte, masakrën e Oklahoma City-t të vitit 1995 dhe sulmin ndaj Kongresit më 6 janar 2021. Përfundimi i tij është se të dyja format e ekstremizmit mund ta ushqejnë njëra-tjetrën. Çdo palë justifikon dhunën e vet duke denoncuar atë të kundërshtarëve. Kështu krijohet një spirale në të cilën përjashtimi bëhet zakon dhe përdorimi i forcës fiton një legjitimitet gjithnjë e më të madh. Është një mësim që vlen për çdo përkatësi politike. Ai merr rëndësi pikërisht kur gjuha e drejtësisë përdoret për ta bërë dhunën të pranueshme./Corriere.it
