Protestat e të rinjve po shfaqen në disa vende europiane, me kërkesa që lidhen me arsimin, financimin publik dhe të ardhmen e brezit të ri. Shqipëria është një nga vendet më të fundit që i shtohet kësaj panorame protestash, por dhuna e 13 tetorit në Tiranë ngre edhe një pyetje tjetër: a mund të shndërrohet pakënaqësia studentore në një lëvizje të qëndrueshme shoqërore?
Protesta e 13 tetorit përpara Ministrisë së Arsimit në Tiranë nuk mund të shihet vetëm përmes xhamave të thyer, gurëve, gazit lotsjellës dhe përplasjeve me policinë. Ajo zhvillohet në një moment kur në disa vende europiane të rinjtë kanë dalë në rrugë për të kërkuar më shumë vëmendje ndaj arsimit dhe kushteve që përcaktojnë të ardhmen e tyre.
Nga Franca dhe Italia te Gjermania, Austria, Belgjika dhe Greqia, protestat studentore kanë marrë forma të ndryshme. Nuk bëhet fjalë për një lëvizje të vetme europiane, me organizim dhe kërkesa të përbashkëta. Megjithatë, në shumë prej tyre shfaqet një shqetësim i ngjashëm: hendeku mes pritshmërive të brezit të ri dhe mundësive që u ofrojnë institucionet.
Në këtë kuptim, Shqipëria mund të konsiderohet një nga vendet më të fundit që i shtohet kësaj vale pakënaqësie. Por ajo hyn në këtë panoramë me problemet e veta dhe me një realitet që ndryshon ndjeshëm nga ai i vendeve të Bashkimit Europian.
Franca, epiqendra e një revolte që po kapërcen kufijtë
Franca është një nga shembujt më të dukshëm të kësaj pakënaqësie. Protestat e shtatorit dhe tetorit janë nxitur nga shqetësimet për mungesën e mësuesve, klasat e mbipopulluara, infrastrukturën shkollore dhe problemet me pranimin në universitete.
Më 13 tetor, sipas raportimeve mediatike, mbi 160 mijë nxënës, studentë dhe sindikalistë morën pjesë në demonstrata në disa qytete franceze. Shumica e tubimeve u zhvilluan në mënyrë paqësore, por në Paris dhe Nantes u raportuan përplasje me policinë dhe përdorim i gazit lotsjellës.
Ajo që filloi si një protestë për kushtet në shkolla është kthyer gradualisht në një debat më të gjerë për pabarazinë, shpenzimet publike dhe të drejtën e të rinjve për të ndikuar në vendimmarrje.
Në Francë, diskutimi ka marrë edhe përmasa politike. Opozita dhe qeveria akuzojnë njëra-tjetrën për instrumentalizimin e protestave, ndërsa organizatat e të drejtave të njeriut kanë ngritur shqetësime për mënyrën e ndërhyrjes policore.
Ky zhvillim ka rëndësi edhe për Shqipërinë: kur protesta fillon të diskutohet vetëm për dhunën dhe përgjegjësinë politike, kërkesat fillestare të studentëve rrezikojnë të mbeten në plan të dytë.
Italia dhe Belgjika: probleme të ngjashme, shkaqe të ndryshme
Në Belgjikë, nxënësit kanë protestuar kundër reformave dhe reduktimeve të planifikuara të shpenzimeve në arsim. Në komunitetin frëngjishtfolës, një paketë kursimesh prej 500 milionë eurosh deri në vitin 2029 ka shkaktuar kundërshtime, veçanërisht për ndikimin e mundshëm mbi tarifat universitare.
Vetë protestuesit belgë kanë theksuar se kërkesat e tyre nuk janë thjesht një kopje e atyre franceze.
Në Itali, mobilizimet studentore dhe thirrjet për bllokime shkollash janë shoqëruar me krahasime të drejtpërdrejta me Francën. Për 16 tetorin është paralajmëruar edhe një nismë me sloganin “Do të bëjmë si në Francë”.
Raportime për mobilizime të të rinjve ka edhe në vende të tjera europiane, përfshirë Greqinë, Gjermaninë dhe Austrinë. Megjithatë, intensiteti, përmasat dhe kërkesat nuk janë të njëjta. Prandaj do të ishte e pasaktë të flitej për një revolucion të organizuar studentor që po përfshin të gjithë kontinentin.
Ajo që po shfaqet është më tepër një klimë e përbashkët pakënaqësie, në të cilën protestat e një vendi bëhen referencë dhe frymëzim për të rinjtë e vendeve të tjera.
Shqipëria, hallka më e re e kësaj panorame
Në Shqipëri, protesta e 13 tetorit përpara Ministrisë së Arsimit përfundoi me një bilanc të rëndë.
Sipas Policisë së Shtetit, 23 persona u shoqëruan, gjashtë efektivë dhe një gazetare mbetën të lënduar. Gjatë tubimit u dëmtuan rrethimi, porta dhe xhamat e ministrisë, ndërsa policia raportoi se ndaj efektivëve u hodhën gurë, kapsolla dhe molotovë.
Nga ana tjetër, pamjet e protestuesve të lënduar dhe të ndërhyrjeve policore kanë nxitur akuza për përdorim të tepruar të forcës.
Pas publikimit të videos ku një 19-vjeçar i dëmtuar në këmbë transportohej nga policët pranë Parlamentit, drejtuesit e Policisë së Shtetit urdhëruan pezullimin e katër efektivëve dhe të shefit të Rendit të Komisariatit Nr. 1.
Për rastin nisën hetime disiplinore, ndërsa Agjencia e Mbikëqyrjes Policore, në bashkëpunim me Prokurorinë, filloi hetimet për të përcaktuar rrethanat e ngjarjes dhe përgjegjësitë e mundshme.
Por ngjashmëria me protestat europiane nuk duhet kërkuar vetëm te përplasjet.
Në Shqipëri, shqetësimet për cilësinë e arsimit lidhen me një problem edhe më të gjerë: mundësinë që të rinjtë të ndërtojnë të ardhmen e tyre brenda vendit.
Kostoja e studimeve, mundësitë për punësim pas diplomimit, lidhja mes universiteteve dhe tregut të punës, pabarazitë mes Tiranës dhe qyteteve të tjera, si dhe emigrimi i të rinjve janë çështje që ndikojnë drejtpërdrejt në marrëdhënien e brezit të ri me institucionet.
Këto probleme nuk provojnë automatikisht se të gjithë pjesëmarrësit e protestës së 13 tetorit kishin të njëjtat kërkesa. Për këtë duhen marrë parasysh deklaratat dhe kërkesat konkrete të organizatorëve. Por ato shpjegojnë pse një protestë studentore mund të gjejë jehonë përtej pjesëmarrësve të saj.
Një paradoks shqiptar: drejt Europës, ndërsa studentët dalin në rrugë
Protesta në Tiranë ndodhi në të njëjtën ditë kur Shqipëria shënoi një tjetër përparim në procesin e anëtarësimit në Bashkimin Europian.
Në Luksemburg u mbyll përkohësisht Kapitulli 20 i negociatave, që lidhet me ndërmarrjet dhe politikat industriale, ndërsa kryeministri Edi Rama dhe komisionerja për Zgjerimin, Marta Kos, folën për ambicien e përfundimit të negociatave deri në vitin 2027.
Kjo përkim kohor nxjerr në pah dy dimensione të ndryshme të zhvillimit të vendit.
Nga njëra anë, Shqipëria po avancon në procesin institucional të integrimit europian. Nga ana tjetër, protestat e të rinjve shtrojnë pyetjen se sa shpejt ky përparim mund të përkthehet në përmirësime të prekshme të jetës së tyre.
Anëtarësimi në BE nuk matet vetëm me kapitujt e negociatave. Për qytetarët, dhe veçanërisht për studentët, ai lidhet edhe me cilësinë e shërbimeve publike, mundësitë ekonomike dhe besimin se institucionet i dëgjojnë.
Pikërisht këtu qëndron edhe sfida për Shqipërinë: të lidhë suksesin e reformave në dokumentet europiane me rezultatet që ndiejnë studentët në auditorë dhe familjet në jetën e përditshme.
Dhuna, rreziku që protesta të humbasë mesazhin
Përvoja e Francës tregon se përplasjet me policinë mund ta zgjerojnë një protestë, por mund edhe ta zhvendosin debatin nga kërkesat e saj drejt rendit publik.
Në Shqipëri, ky rrezik është i dukshëm.
Pas incidenteve të 13 tetorit, debati politik u përqendrua menjëherë te përgjegjësia për dhunën. Përfaqësuesit e opozitës denoncuan ndërhyrjen e policisë, ndërsa mazhoranca dënoi sulmet ndaj institucioneve dhe efektivëve.
Kjo përplasje krijon mundësinë që studentët të mbeten në hije, ndërsa partitë politike të bëhen protagonistet kryesore të një proteste që duhet të vlerësohet fillimisht për kërkesat e pjesëmarrësve.
E drejta për të protestuar paqësisht dhe detyrimi për të mos ushtruar dhunë nuk e përjashtojnë njëra-tjetrën. Po kështu, hetimi i sulmeve ndaj policisë nuk përjashton nevojën për të shqyrtuar çdo pretendim për përdorim të tepruar të forcës.
Një përgjigje institucionale që merret vetëm me incidentet, pa trajtuar shkaqet e pakënaqësisë, rrezikon të mos e zgjidhë problemin që nxori studentët në rrugë.
Në të njëjtën kohë, përgjegjësia për dëmtimin e pronës publike apo private duhet të përcaktohet individualisht, mbi bazën e provave. Pjesëmarrja në një protestë nuk mund të barazohet automatikisht me përfshirjen në veprime të dhunshme.
A po lind një brez i ri protestuesish europianë?
Rrjetet sociale kanë krijuar mundësinë që pamjet e protestave në Paris, Romë, Bruksel apo Tiranë të shpërndahen brenda pak minutash dhe të ndikojnë te mënyra se si të rinjtë e vendeve të tjera e perceptojnë mobilizimin qytetar.
Por ngjashmëria e pamjeve nuk do të thotë domosdoshmërisht se protestat janë të lidhura mes tyre.
Për të folur për një lëvizje të përbashkët europiane do të duhej të ekzistonin lidhje organizative, koordinim ose kërkesa të përbashkëta të dokumentuara. Deri tani, raportimet mbështesin më shumë idenë e protestave paralele, të cilat ndikohen nga njëra-tjetra, por lindin nga probleme kombëtare.
Për Shqipërinë, pyetja vendimtare nuk është nëse protesta e 13 tetorit do të prodhojë të njëjtat pamje si demonstratat franceze.
Pyetja është nëse ajo do të prodhojë një debat të qëndrueshëm për arsimin.
Nëse studentët arrijnë të artikulojnë kërkesa konkrete, të ruajnë karakterin paqësor të mobilizimit dhe të kërkojnë përgjigje të matshme nga institucionet, protesta mund të marrë një rëndësi që shkon përtej një dite.
Nëse gjithçka reduktohet te përplasjet, shoqërimet dhe akuzat politike, rrezikon të mbetet vetëm një episod tjetër i tensionuar.
Shqipëria i është shtuar panoramës së protestave studentore që po shfaqen në Europë. Ende nuk dihet nëse kjo do të jetë një ngjarje e izoluar apo fillimi i një mobilizimi më të gjerë. Por debati për të ardhmen e të rinjve nuk mund të kufizohet vetëm te ajo që ndodhi përpara Ministrisë së Arsimit më 13 tetor.
