Sipas dokumentit të siguruar nga Radio Evropa e Lirë, rreth 60 milionë tonë mbetje të grumbulluara në deponi të ndryshme përmbajnë plumb, zink, argjend dhe ar.
Megjithatë, vlera prej 8.4 miliardë eurosh është një përllogaritje e metaleve që gjenden në mbetje dhe jo një shumë që Kosova mund ta përfitojë automatikisht. Ende nuk është përcaktuar se sa prej tyre mund të rikuperohen dhe sa do të kushtonte procesi.
Një deponi e vetme me metale që vlejnë 3.6 miliardë euro
Raporti, i cili analizon 12 deponi industriale të Trepçës, evidenton se përqendrimi më i madh i vlerës së metaleve ndodhet në Graçanicë.
Në një sipërfaqe prej më shumë se 46 hektarësh janë grumbulluar rreth 16 milionë tonë mbetje, me metale të vlerësuara në mbi 3.6 miliardë euro.
Në vendin e dytë renditet deponia e Zhitkovcit, në Zveçan, ku vlera e përllogaritur e metaleve tejkalon 1.3 miliardë euro.
Rezerva të tjera me vlerë qindra miliona euro janë identifikuar në deponi të Mitrovicës, Artanës, Leposaviqit dhe Zveçanit.
Vetëm në katër prej deponive të studiuara, raporti përllogarit praninë e rreth 77 mijë tonëve plumb, 102 mijë tonëve zink, 325 kilogramëve argjend dhe 29 kilogramëve ar.
Si përfunduan miliarda euro metale në mbeturina?
Shpjegimi lidhet me teknologjinë e vjetruar të përpunimit të mineraleve.
Gjatë dekadave, një pjesë e metaleve me vlerë nuk është arritur të ndahet nga materiali i nxjerrë prej minierave dhe ka përfunduar në deponitë industriale.
Hysni Beqiri, drejtues i njësisë së minierave me flotacion në Kishnicë dhe Artanë, shpjegon për Radion Evropa e Lirë se efikasiteti i pajisjeve ekzistuese është i kufizuar.
Sipas tij, shkalla e shfrytëzimit arrin në rreth 65–75%, çka nënkupton se deri në 30% e metaleve mund të mbeten të papërpunuara.
Problemet janë evidentuar edhe nga Zyra Kombëtare e Auditimit të Kosovës, e cila në një raport të vitit 2022 konstatoi se Trepça kishte regjistruar humbje mesatare mujore prej rreth 620 mijë eurosh gjatë periudhës 2019–2021.
Teknologjia moderne mund t’i rikthejë metalet në ekonomi
Ekspertët e industrisë minerare vlerësojnë se përparimet teknologjike kanë krijuar mundësi të reja për shfrytëzimin e mbetjeve industriale.
Profesori i xehetarisë në Universitetin e Mitrovicës, Kemajl Zeqiri, thekson se ripërpunimi kërkon investime në teknologji të reja dhe bashkëpunim me kompani të specializuara.
Sipas raportit, teknologjitë moderne mund të arrijnë në kushte të caktuara rikuperim të metaleve mbi 90%. Por kjo nuk garanton se një rezultat i tillë mund të arrihet edhe në Trepçë.
Një mundësi është shitja e mbetjeve te kompani të huaja, ndërsa një tjetër është ndërtimi i kapaciteteve për ripërpunimin e tyre brenda Kosovës.
Opsioni i dytë mund të krijojë më shumë vlerë ekonomike në vend, por kërkon investime të konsiderueshme.
Pasuria e fshehur mund të jetë edhe rrezik për banorët
Përveç vlerës ekonomike, mbetjet industriale përbëjnë një shqetësim serioz mjedisor.
Prania e metaleve të rënda në deponi mund të ndikojë në cilësinë e tokës, ujit dhe ajrit, veçanërisht në zonat pranë vendbanimeve.
Një prej deponive aktive ndodhet në Badoc, ku në një sipërfaqe prej 8.3 hektarësh janë grumbulluar rreth 2.6 milionë tonë mbetje.
Sipas raportit, ato përmbajnë mbi 16 mijë tonë plumb, afro 23 mijë tonë zink, 65.3 kilogramë argjend dhe 3.7 kilogramë ar.
Dokumenti rekomandon që rehabilitimi mjedisor të jetë pjesë e çdo projekti për shfrytëzimin ekonomik të mbetjeve, me përparësi për zonat e banuara.
Kosova ende pa një plan konkret për shfrytëzimin e pasurisë
Megjithëse studimi identifikon një potencial ekonomik prej miliarda eurosh, institucionet e Kosovës nuk kanë paraqitur ende një projekt konkret për rikuperimin e metaleve.
Përfaqësuesit e Trepçës thonë se fillimisht duhet të realizohet faza e dytë e studimit të fizibilitetit.
Kjo fazë do të përcaktojë sasitë që mund të rikuperohen realisht, teknologjinë e nevojshme, kostot e investimit dhe përfitimin e mundshëm.
Vetëm pas këtyre analizave mund të vlerësohet nëse mbetjet industriale të Trepçës mund të shndërrohen në një burim të ri të ardhurash për ekonominë e Kosovës.
