Më shumë kufizime për paraburgimin, kontroll të telefonit vetëm me autorizim gjyqësor dhe avokat edhe kur thirresh për të dhënë sqarime. Çfarë parashikon projekti dhe si mund të ndikojë në jetën e qytetarëve.
Të të marrin telefonin nuk do të thotë se mund të lexojnë çdo bisedë private. Të të thërrasin për të dhënë sqarime nuk do të thotë se duhet të shkosh pa avokat. Dhe të akuzohesh nuk duhet të nënkuptojë automatikisht se do ta presësh gjyqin në burg.
Këto janë disa nga ndryshimet që parashikon Paketa e Garancive Procedurale në Kodin e Procedurës Penale, e prezantuar më 30 shtator nga kryeministri Edi Rama dhe ministri i Drejtësisë Toni Gogu.
Paketa është ende projekt në konsultim publik. Propozimet nuk kanë hyrë në fuqi dhe mund të ndryshojnë gjatë shqyrtimit.
Ndërhyrja më e ndjeshme lidhet me paraburgimin. Sipas prezantimit, gjykata duhet të shqyrtojë fillimisht masat më të lehta dhe të vendosë arrest në burg vetëm kur ato nuk mjaftojnë. Për veprat me dënim maksimal nën pesë vjet propozohet të mos caktohet arrest në burg, ndërsa për ato deri në tre vjet, si rregull, të mos vendosen masa shtrënguese.
Kjo nuk do të thotë se këto vepra mbeten pa dënim. Ndryshimi lidhet me mënyrën se si personi e ndjek procesin përpara vendimit për fajësinë. Për korrupsionin, krimin e organizuar, terrorizmin dhe kategori të tjera të përcaktuara ruhen regjime të posaçme.
Gjykata duhet të shpjegojë konkretisht pse nevojitet burgu. Pesha e akuzës, heshtja e personit apo mospranimi i fajësisë nuk duhet të mjaftojnë për ta justifikuar. Prokurori duhet të raportojë çdo muaj nëse arsyet e masës vazhdojnë të ekzistojnë.
Një tjetër ndryshim prek një objekt që pothuajse çdo qytetar e ka me vete: telefonin. Sekuestrimi i pajisjes nuk do t’i japë policisë apo prokurorisë të drejtën të kontrollojë pa kufi fotografitë, bisedat dhe të dhënat personale.
Për hapjen dhe përpunimin e përmbajtjes kërkohet autorizim gjykate që përcakton çfarë kërkohet, në cilat aplikacione dhe për çfarë periudhe. Të dhënat jashtë autorizimit nuk do të përdoren, ndërsa materialet pa lidhje me hetimin duhet të asgjësohen. Për urgjencat e përcaktuara nga ligji parashikohet vleftësim gjyqësor brenda 48 orëve.
Garanci të reja propozohen edhe për qytetarët që thirren në polici apo prokurori. E drejta për t’u paraqitur me avokat duhet të shkruhet në fletëthirrje, edhe kur personi thirret vetëm për të dhënë informacion. Nëse ndaj tij ka pasur dyshime që në fillim, autoritetet nuk mund ta trajtojnë si dëshmitar për t’i marrë deklarime pa mbrojtjen përkatëse.
Marrja në pyetje do të regjistrohet detyrimisht me zë dhe figurë. Kjo do të mundësojë kontrollin e asaj që është thënë dhe të mënyrës se si është trajtuar personi.
Ndryshimet kryesore dhe kuptimi i tyre praktik:
| Çfarë propozohet | Çfarë do të thotë për qytetarin |
|---|---|
| Arresti në burg si masë e fundit | Gjykata duhet të argumentojë pse nuk mjafton një alternativë më e lehtë. |
| Raportim çdo muaj për masën e sigurisë | Prokurori duhet të tregojë se arsyet për kufizimin e lirisë vazhdojnë. |
| Autorizim gjyqësor për kontrollin e telefonit | Sekuestrimi nuk lejon leximin pa kufi të gjithë jetës private. |
| Avokat edhe kur thirresh për sqarime | Qytetari njoftohet për të drejtën e mbrojtjes që në fletëthirrje. |
| Regjistrim me zë dhe figurë i pyetjes | Mbetet i dokumentuar deklarimi dhe trajtimi i personit. |
| Hetime edhe nga avokati | Mbrojtja mund të mbledhë deklarime, dokumente dhe ekspertiza. |
| Akses te provat dhe dosje falas para gjyqit | Personi dhe mbrojtja mund të njohin e kundërshtojnë materialet e akuzës. |
| Kufizime për ekspozimin publik të të dyshuarit | Institucionet nuk duhet ta paraqesin si fajtor para vendimit përfundimtar. |
| Masa të reja kundër dhunës në familje | Parashikohen largim nga banesa, ndalim kontakti dhe mbikëqyrje elektronike. |
| Pasoja për provat dhe aktet e paligjshme | Shkelja e garancive mund t’i bëjë ato të papërdorshme ose të pavlefshme. |
Roli i avokatit zgjerohet përtej kundërshtimit të provave të prokurorisë. Ai do të mund të kryejë hetime për mbrojtjen, të marrë deklarime, të kërkojë dokumente dhe të angazhojë ekspertë. Edhe prokurori do të ketë detyrimin të hetojë dhe të vërë në dispozicion provat që favorizojnë ose shfajësojnë personin.
Për hetimet propozohet një fillim i dokumentuar dhe një objekt i qartë. Qytetari do të mund t’i kërkojë gjykatës të verifikojë datën e regjistrimit të procedimit. Për dërgimin e çështjes në gjyq kërkohet që prokurori të argumentojë një “pritshmëri të arsyeshme për dënim”, duke peshuar provat e të dyja palëve.
Paketa prek edhe ekspozimin publik të personave nën hetim. Propozohen kufizime për pamjet me pranga dhe publikimin e materialeve hetimore. Sipas shpjegimit të Ramës, përgjegjësia për rrjedhjen e sekretit bie mbi personin që ka detyrimin ligjor ta ruajë, jo mbi median.
Për viktimat e dhunës në familje dhe krimeve seksuale parashikohen largimi i personit nga banesa, ndalimi i afrimit apo kontaktit dhe mundësia e mbikëqyrjes elektronike. Nëse largimi e lë familjen pa mjete jetese, gjykata mund të caktojë një pagesë periodike në favor të saj.
Garanci më të forta parashikohen edhe për nënat me fëmijë të vegjël, kujdestarët në rrethanat e përcaktuara, personat mbi 70 vjeç dhe të sëmurët rëndë. Rrethanat e tyre duhet të merren parasysh gjatë vendimmarrjes për masën.
Për masat e sigurimit që do të jenë në fuqi parashikohet rishikim brenda 60 ditëve sipas rregullave të reja. Ky nuk është lirim automatik apo amnisti: secili rast do të shqyrtohet nga gjykata dhe palët do të kenë të drejtë ankimi.
Zbatimi mbetet një nga çështjet kryesore. Ministri Gogu pranoi se aktualisht askush nuk është nën mbikëqyrje elektronike, megjithëse kjo alternativë ekziston në ligj. Ai tha se fondet janë ndarë dhe se sistemi synohet të funksionojë brenda pranverës së ardhshme.
Projekti do t’i nënshtrohet konsultimit publik deri më 28 tetor. Për qytetarët, efekti i ndryshimeve do të varet nga miratimi përfundimtar dhe nga funksionimi real i garancive në polici, prokurori dhe gjykatë.
Burimi: Fjalimet e Edi Ramës dhe Toni Gogut në prezantimin e paketës, 30 shtator 2026.
