
Konfirmimi më 18 nëntor 2026 i një rasti me malarie te një shtetas i huaj me origjinë nga Afrika, i shtruar në Spitalin Infektiv të Tiranës, rikthen në vëmendje historinë e kësaj sëmundjeje në Shqipëri.
Por rasti i ri nuk do të thotë se malaria është rikthyer si sëmundje që përhapet brenda vendit. Dallimi mes rasteve të importuara dhe transmetimit vendas është thelbësor për të kuptuar historinë e luftës kundër saj.
Kur malaria ishte një nga sëmundjet më të përhapura në Shqipëri
Në gjysmën e parë të shekullit XX, malaria ishte një problem serioz për popullsinë shqiptare, veçanërisht në zonat fushore dhe kënetore.
Kushtet e vështira higjieno-sanitare, prania e kënetave, mungesa e një rrjeti të zhvilluar shëndetësor dhe varfëria favorizonin përhapjen e sëmundjes.
Mushkonjat e gjinisë Anopheles, që transmetojnë parazitin e malaries, gjenin kushte të përshtatshme për shumim në mjediset me ujëra të ndenjura.
Sëmundja shkaktonte temperaturë të lartë, të dridhura, dobësi fizike dhe anemi, ndërsa në format e rënda mund të ishte fatale.
Malaria ndikonte jo vetëm në shëndetin e popullsisë, por edhe në jetën ekonomike, pasi të sëmurët shpesh mbeteshin për periudha të gjata të paaftë për punë.
Fushata e madhe kundër malaries gjatë komunizmit
Pas Luftës së Dytë Botërore, lufta kundër malaries u kthye në një ndër objektivat e rëndësishëm të politikave shëndetësore.
Në vitin 1946 nisi përdorimi i insekticidit DDT për kontrollin e mushkonjave, një metodë që në atë periudhë përdorej gjerësisht edhe në vende të tjera.
Fushata përfshiu spërkatjen e banesave dhe mjediseve të rrezikuara, identifikimin dhe trajtimin e të sëmurëve, kontrollin e vatrave të shumimit të mushkonjave dhe ndërhyrje për përmirësimin e kushteve sanitare.
Një rol të rëndësishëm patën edhe bonifikimet dhe tharja e sipërfaqeve kënetore, të cilat ndryshuan kushtet mjedisore në shumë zona të vendit.
Në vitin 1957 u hartua një plan kombëtar për çrrënjosjen e malaries, duke e kthyer luftën kundër saj në një program të organizuar shëndetësor.
Ky ishte një proces shumëvjeçar, që kërkonte ndërhyrje të vazhdueshme dhe jo thjesht një fushatë të përkohshme.
Në vitin 1938, rreth 80% e territorit ishte në rrezik
Të dhënat historike tregojnë përmasat e jashtëzakonshme të problemit. Sipas një studimi të publikuar në Revistën Mjekësore Shqiptare nga specialistë të Institutit të Shëndetit Publik, në vitin 1938 rreth 80% e territorit të Shqipërisë konsiderohej zonë me rrezik për infektimin nga malaria.
Në atë periudhë, treguesi i zmadhimit të shpretkës, një nga shenjat e përdorura historikisht për vlerësimin e përhapjes së malaries, arrinte në 59,2% të popullsisë së ekzaminuar, ndërsa treguesi parazitologjik ishte 16,5%.
Këto shifra dëshmojnë se malaria nuk ishte një problem i kufizuar në disa fshatra, por një sëmundje me përhapje të gjerë.
Përpjekjet për ta luftuar kishin nisur edhe përpara vendosjes së regjimit komunist. Që në vitin 1922 dokumentohen studime për kontrollin e mushkonjave nga mjeku Andon Ashta.
Në vitin 1931 u përdorën edhe peshq që ushqehen me larvat e mushkonjave, ndërsa gjatë viteve 1931–1933 Fondacioni amerikan Rockefeller mbështeti ndërhyrje për tharjen e kënetave.
Kjo tregon se çrrënjosja e malaries ishte rezultat i një procesi që nisi përpara Luftës së Dytë Botërore dhe u zgjerua ndjeshëm gjatë periudhës komuniste.
Mbi 100 mijë banesa spërkateshin kundër mushkonjave
Një dokument zyrtar mbi përdorimin historik të pesticideve në Shqipëri jep të dhëna konkrete për përmasat e fushatës.
Në vitin 1959, rreth gjysma e popullsisë mbrohej përmes spërkatjes së banesave me DDT, dy herë në vit. Numri i banesave të përfshira në këtë proces kalonte 100 mijë.
Në zonat kënetore kryheshin edhe spërkatje nga ajri, në intervale prej 10 deri në 15 ditësh gjatë periudhës maj–tetor.
Nga fundi i viteve 1940 deri rreth vitit 1960, sasitë e insekticideve të përdorura çdo vit arrinin në dhjetëra tonë.
Megjithëse DDT-ja ishte një mjet i rëndësishëm për kontrollin e malaries në atë kohë, përdorimi i saj u kufizua më vonë ndërkombëtarisht për shkak të ndikimeve të dëmshme në mjedis dhe shëndet.
Viti 1967, fundi i malaries vendase
Rezultatet e programit kombëtar u bënë të dukshme gjatë viteve 1960.
Sipas monografisë epidemiologjike të Institutit të Shëndetit Publik, nga viti 1960 deri në vitin 1966 numri i rasteve të malaries kishte rënë në nivele shumë të ulëta, duke lëvizur nga 14 deri në 71 raste në vit.
Në vitin 1967 u arrit eliminimi i transmetimit vendas të sëmundjes.
Në dokumentet shkencore shqiptare ky vit njihet si momenti historik i çrrënjosjes së malaries autoktone.
Në listën aktuale të Organizatës Botërore të Shëndetësisë, Shqipëria figuron gjithashtu mes vendeve ku malaria është zhdukur, ndërsa viti 2012 shfaqet në listën plotësuese të OBSH-së. Kjo nuk e ndryshon faktin historik se eliminimi i transmetimit vendas ishte arritur që në vitin 1967.
A është shfaqur malaria pas vitit 1967?
Po, por bëhet fjalë për raste të importuara nga vende ku malaria vazhdon të qarkullojë.
Një studim i ISHP-së dokumenton 31 raste të importuara nga Guinea Ekuatoriale gjatë periudhës 2012–2015, kryesisht te shtetas shqiptarë që kishin udhëtuar atje për punë.
Në këtë grup rastesh u regjistrua edhe një humbje jete.
Këto raste nuk përbëjnë prova të rikthimit të transmetimit vendas të malaries në Shqipëri.
Edhe rasti i konfirmuar më 18 nëntor 2026, te një shtetas i huaj me origjinë nga Afrika, duhet vlerësuar në bazë të historikut të udhëtimit dhe hetimit epidemiologjik. Deri tani nuk është bërë publik vendi ku pacienti është infektuar.
Historia e malaries në Shqipëri mbetet një nga arritjet më të rëndësishme të shëndetit publik shqiptar gjatë shekullit XX. Ajo dëshmon se ndërhyrjet e organizuara shëndetësore, diagnostikimi, trajtimi dhe kontrolli i mushkonjave mund të eliminojnë edhe një sëmundje që për dekada kishte prekur një pjesë të madhe të popullsisë.






