Ky sezon dimëror po rezulton ndër më vdekjeprurësit në Evropë për sportet dimërore, teksa ortekët kanë marrë dhjetëra jetë në zonat alpine.
Sipas të dhënave të European Avalanche Warning Services (EAWS), që nga tetori 2025 kanë humbur jetën të paktën 99 persona, kryesisht në Alpe – vargmali që shtrihet në Francë, Itali, Zvicër dhe Austri, epiqendra e skive në Evropë.
Vetëm në Alpet franceze janë regjistruar 28 viktima që prej 26 dhjetorit, një rritje dramatike krahasuar me mesataren prej rreth 8 viktimash në këtë fazë të sezonit, sipas Shoqatës Kombëtare Franceze për Studimin e Borës dhe Orteqeve (ANENA). Edhe Italia dhe Zvicra raportojnë shifra shumë mbi normalen.
Çfarë e bëri këtë dimër kaq të rrezikshëm?
Ekspertët thonë se orteku kërkon tre elementë:
- borë,
- pjerrësi mbi 30 gradë,
- dhe një “shkaktar” (borë e re, shkrirje, erë, apo ndërhyrje njerëzore).
Por këtë vit, kombinimi i kushteve ka qenë veçanërisht i pafavorshëm.
Pas reshjeve të para në nëntor, një periudhë e gjatë presioni të lartë atmosferik bëri që shtresa e borës të shndërrohej në kokrriza këndore – kristale të mëdha që nuk lidhen mirë me shtresat e tjera. Kur mbi to ra borë e re, u krijua një “shtresë e brishtë”, e cila funksionon si një lloj rripi transportues, duke lejuar rrëshqitjen e lehtë të masës së borës.
Në javët e fundit, disa metra borë e freskët janë depozituar në zona të gjera të Evropës, të shoqëruara me erëra të forta që kanë grumbulluar sasi të mëdha dëbore në shpate.
Si pasojë, shumë rajone shpallën nivel alarmi 4 (rrezik i lartë), ndërsa në disa zona u arrit edhe niveli maksimal 5 – paralajmërimi më i rëndë i mundshëm.
Ndikimi i klimës
Shkencëtarët theksojnë se është e vështirë të vendoset një lidhje e drejtpërdrejtë mes krizës klimatike dhe rritjes së ortekëve. Megjithatë, një efekt i qartë është luhatja e vijës shi-borë.
Kjo do të thotë se një ditë mund të ketë reshje dëbore në lartësi shumë të ulëta, ndërsa ditën tjetër shi në 2,000–2,500 metra, duke e bërë shtresën e borës herë më të qëndrueshme, herë më të rëndë dhe të paqëndrueshme.
Turistët dhe “shtyrja e kufijve”
Sipas ekspertëve, një faktor tjetër është edhe rritja e popullaritetit të skive jashtë pistave të shënuara (backcountry skiing). Edhe pse shumica e skiatorëve me përvojë respektojnë paralajmërimet, disa turistë – që kanë investuar shuma të mëdha për pushimet dimërore – zgjedhin të rrezikojnë.
Disa nga viktimat e javëve të fundit kanë qenë pikërisht turistë.
Ndërkohë, pavarësisht infrastrukturës turistike, malet mbeten mjedise të egra dhe të paparashikueshme. Në Zvicër, një ortek nxorri nga shinat një tren, duke plagosur pesë persona, ndërsa në Francë një tjetër përshkoi një strehë malore, duke thyer dritaret dhe duke mbushur vagonët me borë.
A do të vazhdojë rreziku?
Ekspertët presin që në disa zona të Zvicrës situata të stabilizohet gjatë javës së ardhshme, sapo bora e re të konsolidohet. Në disa pjesë të Francës, megjithatë, rreziku mund të zgjasë edhe për disa javë.
Autoritetet këshillojnë:
- të lexohet çdo ditë buletini i ortekëve,
- të shmangen shpatet e thepisura,
- të përdoren guida lokale,
- dhe të mos injorohen paralajmërimet zyrtare.
Ky sezon dimëror po rikujton me forcë se, pavarësisht teknologjisë dhe përvojës, natyra në Alpe mbetet e pamëshirshme.
